ژێرخان وەک کۆنترۆڵ: CDN و DNS و کلاود بەڕاستی چین

ماڵپەڕێک لە وڵاتێکدا لادەکەوێت. تیمەکە پشکنین دەکات. هۆستینگ باشە. DNS لە هەموو شوێنێکی تر چارەسەر دەبێت. بنیاتنانەکە سەوزە، داشبۆردی Cloudflare دەڵێت تەندروستە، پشکنینە دەستکردەکانی فرانکفۆرت تێدەپەڕن. ماڵپەڕەکە کارا. تەنها ناگەیشتراوە، بە تایبەتی، لە ناوەوەی دوورگەیەکی BGP ی تایبەت بە یەک وڵات، و هیچ پەڕەیەکی ڕووداو نییە کە بزانێت ئەمە چۆن بڵێت.

ئەمە ڕاستەقینەی ئینتەرنێتە کاتێک چینی بازاڕگەرییەکەی لادەبەیت — کۆمەڵێک دەسەڵاتداریی سەرکەوتوو کە جلی تۆڕێکی تاک لەبەرکردووە. جلەکە بۆ زۆربەی بەکارهێنەران، لە زۆربەی کاتەکاندا، بڕوابەخشە، هەر بۆیە ئەو کەسانەی هۆستینگ، CDN، DNS، دەسەڵاتی بڕوانامەکەت (CA)، و هەرێمی کلاودەکەت هەڵبژاردوون توانیویانە کۆمەڵێک بڕیاری دەسەڵاتداری لە جیاتی تۆ بدەن بەبێ ئەوەی هەرگیز داوایان لێبکرێت ئەمە بە دیزاینێکی دەسەڵاتداری چوارچێو بکەن.

ئەو چینەی پێداچوونەوەی دیزاین دایناپۆشێت

هەمووی پێداچوونەوەیەکی دیزاین کە تێیدا دانیشتووم بەکەمی ئەو چینەم پۆشیوە کە خەریکم وەسفی دەکەم. پێداچوونەوەکە براند، تایپۆگرافی، بەردەستبوون، کارایی، ناوەڕۆک، هەندێک جار جوڵەش دادەپۆشێت. پێداچوونەوەکە بەکەمی جوگرافیای سیاسیی ژێرخانەکە دادەپۆشێت کە ماڵپەڕەکە لێوە پێشکەش دەکرێت.

جوگرافیای سیاسی گرنگە. دیاری دەکات کێ دەتوانێت ماڵپەڕەکەت لابدات، کێ دەتوانێت وەشانێکی ساختەی پێشکەش بکات، کێ دەتوانێت هەموو سەردانێک تۆمار بکات، کێ دەتوانێت بڕوانامەیەک دەربکات کە خۆی وەک تۆ نیشان بدات، کێ دەتوانێت دۆمەینەکەت هەڵکێشێت، کێ دەتوانێت داتاکەت لە کاتی گواستنەوەدا بخوێنێتەوە، کێ دەتوانێت بەکۆپییەکانت داوا بکات لە ڕێگەی دادگاوە، و کێ دەتوانێت هەر یەکێک لەمانە بکات بەبێ ئەوەی هەرگیز پێت بڵێت.

ئەمە کێکی چینەکانە، بە کورتی، لەگەڵ ئەو پرسیارەی هەر چینێک وەڵامی دەداتەوە.

**DNS.** کێ بڕیار دەدات ناوی دۆمەینەکەت بۆ کوێ چارەسەر دەبێت. تۆمارکار کلیلەکانی هەڵدەگرێت. بەڕێوەبەری TLD لەسەروو تۆمارکارەوە دادەنیشێت. ئەو وڵاتەی یاساکەی لەسەر بەڕێوەبەری TLD جێبەجێ دەبێت لەسەروو ئەویشەوە دادەنیشێت. ئەگەر دۆمەینەکەت لەسەر TLDی کۆدی وڵاتێک بێت، وەڵامە کارییەکە بۆ «کێ دەتوانێت ئەمەت لێ بستێنێتەوە» ئەوەیە کە «حکومەتی ئەو وڵاتە، بە یەک تەلەفۆنکردن بۆ نووسینگەی دروست». زۆربەی تیمەکان TLDەکە هەڵدەبژێرن چونکە بەستەرەکە لەسەر کارتی بازرگانی جوان دەردەکەوێت، بەبێ ئەوەی تێبگەن ئەو سەروەرییەشیان لەگەڵدا وەرگرتووە کە لەگەڵ خۆیدا دێت.

**دەسەڵاتی بڕوانامە.** کێ دەتوانێت بڕوانامەیەک دەربکات کە دەڵێت *ئەمە ماڵپەڕی تۆیە*. نزیکەی سەد CA ی ڕەگ هەن لەناو کۆگای متمانەی گەڕۆکە سەرەکییەکاندا، و چەند دانەیەکیان مێژوویەکی تۆمارکراویان هەیە لە دەرکردنی بڕوانامە لەژێر فشاری حکومەتدا (بڕوانە ڕووداوی DigiNotar، یان ئەوەی دەربارەی Trustwave دەیەیەک لەمەوبەر دەرکەوت، یان ڕووداوە جۆراوجۆرەکانی ڕەگی Kazakh). زنجیرەی متمانە تەنها بەقەد لاوازترین CAـیە کە گەڕۆکی خوێنەرەکانت وەریدەگرن، کە واتای ئەوەیە هێرشی کەسی ناوەڕاست لە دژی ماڵپەڕەکەت، لە وڵاتێکدا کە حکومەتی کاریگەری لەسەر CAی دروست هەیە، لەنێوان ڕووداوێکی مانگانە و بنەمایەکی هەرێمی دادەنیشێت، بەپێی ساڵەکە.

**CDN.** کام گرێی قەراغ ناوەڕۆکەکەت پێشکەش دەکات، و کام حکومەت کاریگەری لەسەر دابینکەری CDNەکە هەیە. خاڵەکانی ئامادەبوونی Cloudflare بریتین لە شتی سیاسی. ناونیشانیان هەیە. ئەو ناونیشانانە لە وڵاتاندان. ئەو وڵاتانە یاسایان هەیە. ئەو خاڵەی خوێنەرەکەت لە وڵاتی X پێشکەش دەکات هەروەها پارچەیەکی موڵکی کۆمپانیایە کە حکومەتی وڵاتی X دەتوانێت دەستی بەسەردا بگرێت، لێی وردبێتەوە، یان بۆ خۆی بەکاری بهێنێت. کاتێک Cloudflare خزمەتگوزارییەکەی لە وڵاتێکی تەواو دەبڕێتەوە — کە ڕوویداوە، و دووبارە ڕوودەدات — هەموو ماڵپەڕێک لە پشتیدا لە ڕوانگەی ئەو وڵاتەوە تاریک دەبێت، سەرەڕای ئەوەی سەرچاوەکە لە کوێیە.

**هەرێمی کلاود.** داتاکەت بە شێوەیەکی فیزیکی لە کوێ دادەنیشێت و بۆیە یاسای کام دەسەڵاتداری لەسەری جێبەجێ دەبێت. us-east-1ی AWS خاڵێکی بێلایەن نییە؛ کۆمەڵێک بیناکانە لە ڤیرجینیا کە لەژێر یاسای ڤیرجینیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان، و هەر وڵاتێکدایە کە ڕێککەوتنی یارمەتیی یاساییی هاوبەشیان ئەو بیناانە دادەپۆشێت. هەرێمی کلاود کەمێک وەک پاسپۆرت بۆ داتاکەت کاردەکات — داتاکەت یەکێکی هەیە، ئایا داواکاریت کردبێت یان نا، و ئەوەی کۆتاییدا وەریدەگریت کاریگەری لەسەر ئەوە دادەنێت کێ دەتوانێت دواتر پرسیاری لەسەر بکات.

**ڕێچکەی تۆڕ.** کام تۆڕی نێوانکار داواکارییەکەی خوێنەرەکەت پێیدا تێدەپەڕێت تا بگاتە تۆ. خوێنەرەکە لە وڵاتی X ڕاستەوخۆ بە سێرڤەرەکەتەوە ناکرێتەوە. ئەو بە دابینکەری ئینتەرنێتی خۆیەوە دەبەستێتەوە (ISP)، کە بە خاڵێکی گۆڕینەوەی هاوپۆلییەوە دەبەستێتەوە، کە بە IXـەکەوە دەبەستێتەوە، کە بە هەڵگرێکی ئاستی یەکەمەوە دەبەستێتەوە، کە بە CDNـەکەتەوە دەبەستێتەوە، کە بە سەرچاوەکەتەوە دەبەستێتەوە. هەر هەنگاوێک هەلێکە بۆ پشکنین، گۆڕانکاری، دواخستن، یان دەستگیرکردن. شێوەی هەنگاوەکان لەلایەن پەیوەندییە ئابوورییەکانەوە دیاری دەکرێت لەنێوان کارگێڕانی تۆڕ کە تۆ نایانبینیت و دەنگیشت تێدا نییە.

بۆچی ئەمە شاراوەیە هەتا نامێنێت

ئینتەرنێت باش کاردەکات، بەقەدەر بەس، لە زۆربەی کاتەکاندا، بۆ زۆربەی خەڵک، هەتا کێکی چینەکان نەبینراو دەبێت. ماڵپەڕەکە بار دەبێت. بڕوانامەکە دروستە. DNS چارەسەر دەبێت. پسوڵەکانی کلاود دێن. تەلارسازییەکەی ژێر هەموو ئەمانە وەک شتێکی دەوروبەری — وەک بۆرییەکان — چاودێری دەکرێت، نەک وەک کۆمەڵێک بڕیاری سیاسی کە ڕاستییەکەیشیانە.

نەبینراویی کاتێک کۆتایی دێت کە یەکێک لە چینەکان سروشتی خۆی دەردەخات. حکومەتێک فشار دەخاتە سەر تۆمارکارێک. CAیەک بڕوانامەیەکی ساختە دەردەکات. دابینکەرێکی کلاود لە بازاڕێک دەردەچێت. گرێیەکی قەراغی CDN دەست بەسەردا دەگیرێت. ڕێگایەکی BGP دەکرێتە دزین. لەناکاو، چینە نەبینراوەکە تاکە شتێکە ڕوودەدات، و تیمەکە کە تەلارسازییەکەی هەڵبژاردووە خەریکە سەیری ئەنجامی بڕیارەکانی خۆی دەکات کە لەسەر نرخ و ئاسانی دانابوون.

تیمەکە تاوانبار نییە بۆ ئەمە. هەمان شتێک لە ڕاهێنانیاندا ئامادەیان نەکردووە بۆ بیرکردنەوە لەسەر ئەمە. پەڕەکانی فرۆشیار باسی ناکەن. پێمانگای بووتکامپ دایناپۆشێت. سیستەمی دیزاین نیشانەیەکی بۆ نییە.

ئەو ئامادەگرانەی کە یەکەم جار نرخەکە دەدەن

بەرهەمێک کە لەسەر گریمانە ناوەندییەکانی چینەکانی ژێرخان بنیاتنراوە بۆ بەکارهێنەری ناوەندی باش کاردەکات. بەکارهێنەرێک لە وڵاتێکی جێگیر، بە هەڵگرێکی جێگیر، مۆبایلێکی جێگیر، و شێوازی خوێندنەوەیەکی بێ کێشە. ئەم بەکارهێنەرە هەرگیز تووشی ئەو چینەی نابێت کە دەشکێت.

بەکارهێنەرێک کە یەکەم جار دەشکێت، بەبێ نەبوونی هیچ نموونەیەک، ئەو بەکارهێنەرەیە کە بەرهەمەکەی زۆرترین پێویست بووە. ڕۆژنامەنووسێک لە وڵاتێکدا کە ڕژێمەکەی کاریگەری لەسەر دەسەڵاتی بڕوانامەکە هەیە. چالاکوانێک کە ISPی خاوەنی وەزارەتی ناوخۆیە. خوێنەرێک لەسەر تۆڕێکی مۆبایل کە دەوڵەت دەتوانێت بە تەواوی بیکوژێنێتەوە کاتێک بڕیار دەدات شتەکان لە کۆنترۆڵ دەرچوون. بەکارهێنەرێکی دیاسپۆرا کە پەیوەندییەکەی بۆ ماڵەوە لە ڕێگەی سێ دەسەڵاتداریی دوژمنکارانەوە تێدەپەڕێت پێش ئەوەی بگاتە سەرچاوەکەت لە فرانکفۆرت.

هەڵبژاردنە بنەڕەتییەکانی ژێرخان لە دەوری هەموو ئەم بەکارهێنەرانە دەسووڕێنەوە. نەک بە بەدخواهی. نەک بە هۆشیارانە. تەنها وەک ئەنجامی باشکردنی کارایی بۆ ناوەندی. ناوەندی ئەو بەکارهێنەرەیە کە پێویستی نییە تۆ لەسەر ئەمە بیر بکەیتەوە. ئەو بەکارهێنەرەی کە پێویستی بەوەیە تۆ لەسەری بیر بکەیتەوە، بە پێناسە، ناوەندی نییە.

ئەوەی جیاواز دەکەم کاتێک ئامادەگر لە ژینگەیەکی مشتومڕیدایە

شتی یەکەم ئەوەیە کە سنوورەکە بە دەنگی بەرز ناودەبەم. خوێنەرەکان بە شێوەیەکی فیزیکی لە کوێن. کام هەڵگر بەکار دەهێنن. کام ژێرخانی سانسۆر لەنێوان ئەوان و ئینتەرنێتی کراوەدا دادەنیشێت. خراپترین حاڵەت بۆیان چییە ئەگەر سیستەمەکەمان ئاو بکات. بەکەمی هیچ پرۆژەیەک کە لەگەڵ ئامادەگرێکی «جیهانی»دا کارم لەسەری کردووە وەڵامێکی جددی بۆ ئەم پرسیارانەی هەبووە کاتێک پرسیم. پرسیارەکان خۆیان کارەکەن.

شتی دووەم ئەوەیە کە ژێرخانێک هەڵدەبژێرم کە بەرامبەر سانسۆرچی و سیستەمی سزاکاندا خۆی ڕادەگرێت. ئەمە هەمیشە ناکرێت. کاتێک بکرێت، بە شێوەیەکی ئاسایی مانای ئەمانەیە: TLDـێک دەرەوەی دەسەڵاتداریی مشتومڕی؛ CAـێک بە تۆماری پاک؛ گواستنەوەی چەند-هەرێمی نەک وەک باشکردنی کارایی بەڵکو وەک دڵنیایی مانەوە؛ CDNـێک کە نیشتەجێبوونی کۆمپانیاکەی بەرامبەر ئەو فشارانەی بەتایبەت دەیانتوانێت دەوڵەتی ئامادەگرەکە بیانکات خۆی ڕادەگرێت؛ سەرچاوەیەک کە بە تونێل گەیشتوو بێت تەنانەت کاتێک دەرگای پێشەوە داخراوە؛ دۆمەینی ئاوێنە بۆ کاتێک سەرەکییەکە دەست بەسەردا دەگیرێت.

شتی سێیەم ئەوەیە کە شێوازەکانی سەرکەوتننەکردن لە بەڵگەنامەیەکدا دەنووسمەوە کە پێویستە تیمەکە سەیری بکات کاتێک تایبەتمەندییەکەی داهاتوو دیاری دەکرێت. بەڵگەنامەکە درێژ نییە. پێویستی بەوە نییە. تەنها پێویستە بوونی هەبێت، و پێویستە دان بە قسەکردنی داهاتوو بنێت کە بەبێ ئەوە پشتگوێی دەخست.

ئەوەی بوارەکە هێشتا پێویستی پێیەتی

دیزاینەران بە ئاسایی لە ژوورەکەدا نین کاتێک بڕیاری ژێرخان دەدرێت، و ئەندازیارانی ژێرخانیش بە ئاسایی لە ژوورەکەدا نین کاتێک بڕیاری دیزاین دەدرێت. دوو ژوورەکە لە ڕێگەی تیکێتەوە قسە دەکەن، و داڕشتەی تیکێت خانەیەکی بۆ ئەنجامی سیاسی نییە — بۆیە ئەنجامەکە لەگەڵ کارەکەدا دەگوازرێتەوە، بەبێ ناو، و دواتر وەک شتێک دەردەکەوێت کە پێداچوونەوەی دوای ڕووداو وەک کێشەی فرۆشیار چوارچێوی دەکات.

چاکسازییەکە لێرەدا پرۆسیدۆری نییە. ئەوەیە کە دیزاینەری زیاتر پێویستە بەقەدەر کافی دەربارەی کێکی چینەکان فێربن بۆ ئەوەی لەگەڵ تیمی ژێرخاندا بە فەرهەنگی خۆی تیمەکە مشتومڕ بکەن، و ئەندازیاری ژێرخانی زیاتر پێویستە بەقەدەر کافی دەربارەی ئامادەگر فێربن بۆ ئەوەی دژایەتی بڕیارێکی دیزاین بکەن کاتێک ئامادەگر دەبێت تێچووی بدات بە شێوازێک کە لە هیچ داشبۆردێکدا دیار نابێت.

ژێرخان بڕیارێکی دیزاینە. ئەو کەسانەی دەرفەتی دانانی هەیانە زۆرینەیان خۆیان وەک دیزاینەر نازانن، و ئەمەش بڕیارێکی دیزاینە، لەلایەن بوارەکەوە دەربارەی خۆی دانراوە، کاتێکی زۆر لەمەوبەر، و هەرگیز پێداچوونەوەی بۆ نەکراوەتەوە. هەتا بوارەکە پێداچوونەوەی بۆ نەکاتەوە، بەکارهێنەری ناوەندی بەردەوام دەبێت ئەوەی سیستەمەکە بۆی باشکراوە، و ئەو بەکارهێنەرەی کە ڕاستی بەرهەمەکەی پێویست بوو بەردەوام دەبێت تێچووی ئاسانیی تیمەکە دەدات کە بنیاتی ناوە. بڕوام وایە ئەمە لە یەک وتاردا چارەسەر نابێت. بڕوام وایە لە پازدە ساڵی گۆڕانی هێواشی فەرهەنگدا چارەسەر دەبێت، کە ئەمە یەک پەرەگرافیەتی.